LONDRA (AA) – ABD/İsrail-İran Savaşı’nın başlamasının üzerinden bir aydan fazla zaman geçerken, tüm gözlerin çevrildiği Hürmüz Boğazı’nda ticaretin tıkanması, enerjiden gıdaya küresel ekonominin birçok katmanına yayılmaya başladı.
ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a saldırmasının ardından, İran misilleme olarak Hürmüz Boğazı’ndan ticari gemi geçişlerini sınırlandırdı ve küresel ticaret için stratejik önemde olan bu geçitte sevkiyat, savaşın üzerinden geçen bir ayda kayda değer bir iyileşme göstermedi.
Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Kuruluşu (UNCTAD) verilerine göre, Hürmüz Boğazı’ndan 1-27 Şubat arasında günlük ortalama 129 gemi geçiş yaptı.
Boğaz’daki trafik 28 Şubat’ta yavaşlamaya başlamasının ardından mart ayı boyunca keskin düşüş gösterirken, savaş öncesi döneme göre günlük ortalama yüzde 95 daha az seviyede bulunuyor.
Boğaz’ı geçen gemilerin çoğu boş, büyük kısmı ham petrol tankeri
Hürmüz Boğazı’nı 28 Şubat-31 Mart arasında geçen 292 ticari geminin, 147’sinin boş olduğu görüldü.
Boğaz’ı yüklü halde geçen gemilerin 43’ünü ham petrol, 38’ini kuru yük, 32’sini kirli ve temiz petrol ürünleri, 20’sini LPG gemileri oluşturdu. Diğer gemi türleri içinde 5 metanol, 2 kimyasal ürün, 2 konteyner, birer LNG, biyoyakıt ve etinel taşıyan gemi yer aldı.
28 Mart, 2 Mart’tan sonra en fazla gemi geçişinin görüldüğü gün oldu
AA muhabirinin anlık gemi takip şirketi MarineTraffic’ten edindiği bilgilere göre, 28 Şubat’ta Hürmüz Boğazı’ndan 78 ticari gemi geçiş yaptı. Bu tarihte Boğaz’daki veya Boğaz yönüne giden gemilerin birçoğu tırmanan gerilim nedeniyle U dönüşüne geçti.
Boğaz’dan geçen ticari gemi sayısı 1 Mart’ta 30, 2 Mart’ta 12 olurken, 3 Mart’ta 3’e kadar geriledi. Boğaz’dan geçen gemi sayısı 23 Mart’ta 12’ye yükseldi.
Hürmüz Boğazı’ndan 15 geminin geçtiği 28 Mart ise, 2 Mart’tan sonra en yoğun trafiğin görüldüğü gün oldu. Bu tarihte geçen 15 ticari geminin 5’ini İran, 3’ünü Panama, 2’sini Marshall Adaları ve 2’sini Hindistan bayraklı gemiler oluşturdu. Diğerleri Pakistan, Antigua ve Barbuda ve Liberya bayraklı gemiler olarak kayıtlara geçti.
Liberya bayraklı gemi güvenli geçiş için varış noktasına “Santos’tan İran’a gıda” yazdı
Hürmüz Boğazı’nı geçen Liberya bayraklı Andermatt isimli kuru yük gemisi otomatik tanımlama sisteminde (AIS) varış destinasyonunu 24 Mart’ta “Santos’tan İran’a gıda” şeklinde güncelledi. Bu durum, bölgede güvenli geçiş için gemilerdeki değişen AIS davranışını gösteriyor. Söz konusu gemi 31 Mart’ta Hürmüz Boğazı’ndan geçişini tamamladı.
Son olarak 30 Mart’ta 2’si konteyner gemisi olmak üzere toplam 6 gemi, 31 Mart’ta ise 5 gemi Boğaz’dan geçiş yaptı.
Hürmüz Boğazı’nı 31 Mart’ta geçen gemilerin, sadece bir tanesi kirli petrol ürünleriyle yüklüyken, diğerlerinin boş olduğu görüldü. Söz konusu 5 geminin 2’si Liberya, biri Saint Kitts ve Nevis, diğerleri de Barbados ve Marshall Adaları bayraklıydı.
Hürmüz Boğazı’ndan geçişine İran tarafından izin verilen gemilerin neredeyse tamamı Asya ülkelerine gidiyor. Bu gemiler ağırlıklı olarak petrol ve LPG başta olmak üzere petrol ürünleri ile kuru yük taşıyor.
Boğaz’ı geçen tankerlerin büyük bir bölümünün İran petrolü taşıdığı tahmin ediliyor.
Bu dönemde Hindistan ve İran arasındaki petrol ticareti de yeniden canlanma sinyali verdi. Veri analitik şirketi Kpler’in analizine göre, ABD yönetiminin bölgesel çatışma kaynaklı tedarik aksaklıkları nedeniyle “denizde bulunan” İran petrolüne 30 günlük bir istisna tanımasının ardından, Ping Shun isimli ham petrol tankeri 600 bin varil ham petrolle Hindistan’ın batısındaki liman ve rafineri bölgesi Vadinar’a doğru yola çıktı.
Bu sevkiyat, Mayıs 2019’dan beri Hindistan’ın aldığı ilk İran petrolü olma özelliğini taşırken, Hindistan rafinerileri için stokların azaldığı kritik bir dönemde gerçekleşti. Söz konusu tankerin 4 Nisan’da Vadinar’a varması bekleniyor.
Hürmüz Boğazı’ndan geçişe ücret uygulanmasına ilişkin tasarı komisyondan geçti
Hürmüz Boğazı’ndan ticari gemi geçişlerinin geleceğine ilişkin belirsizlik artıyor. Son dönemde Boğaz’dan geçişine izin verilen gemilerin ağırlıklı olarak İran karasuları üzerinden bir “koridoru” takip ederek seyrettiği ifade ediliyor.
Öte yandan, İran Meclisi’nde bu hafta Hürmüz Boğazı’ndan geçişlerde ücret uygulamasını öngören yasa tasarısının Ulusal Güvenlik Komisyonu’ndan geçtiği bildirildi.
Fars Haber Ajansı’na göre, İran Meclisi Ulusal Güvenlik Komisyonu üyesi Mücteba Zarii konuya ilişkin yaptığı açıklamada, tasarının içeriğinde, “mali düzenlemeler ve ülkenin ulusal para birimi riyal bazlı geçiş ücretinin uygulanması, ABD ve İsrail’e geçiş yasağı, İran’a karşı tek taraflı yaptırımlara katılan ülkelere yasak getirilmesi, İran’ın egemenlik rolünün ve silahlı kuvvetlerinin yetkisinin uygulanması, boğaz ve deniz taşımacılığı güvenliği, çevresel konular ve Umman ile hukuki işbirliği” konularının yer aldığını belirtti.
Söz konusu tasarının yasalaşması için ilgili komisyonun ardından, mecliste onaylanması ve sonrasında Anayasayı Koruyucular Konseyi’nden geçmesi ve Cumhurbaşkanı tarafından imzalanması gerekiyor.
Ticaretteki tıkanıklık enerjiden gıdaya birçok sektöre yayıldı
Küresel petrol talebinin ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ticaretinin yüzde 20’sinin geçtiği Hürmüz Boğazı, enerji sektörünün yanı sıra gübre ticareti ve gıda sistemleri üzerinde de baskı oluşturuyor.
Brent petrolün varil fiyatında bir ayda yüzde 50’ye yakın artış görülürken, Avrupa’da gaz fiyatları ve Asya’daki LNG fiyatları da sert şekilde yükseldi.
Gaz fiyatlarındaki keskin artış, gübre açısından kritik önemde çünkü doğal gaz, üre ve amonyak gibi azot bazlı gübrelerin üretiminde temel girdilerden biri olarak öne çıkıyor. Gaz fiyatları yükseldikçe üretim maliyetleri artıyor ve bu da gübre fiyatlarını yukarı çekiyor.
Orta Doğu ülkelerinin rolü enerjiyle sınırlı kalmıyor. UNCTAD analizine göre, bölge, aynı zamanda fosfat gübrelerde kullanılan kükürt gibi önemli girdilerin büyük üreticisi ve küresel gübre ticaretinin merkezi konumda bulunuyor. Deniz yoluyla taşınan gübre hacminin yaklaşık 3’te 1’i bu boğazdan geçiyor. Bu nedenle Hürmüz Boğazı’ndaki aksaklıklar yalnızca üretim maliyetlerini değil, aynı zamanda lojistik akışları ve tedarik sürekliliğini de tehdit ediyor.
Özellikle Asya’daki büyük ithalatçı ülkelerin gaza erişiminin azalması ve maliyetlerin artması, gübre üretiminin, erişilebilirliğini ve ticaretini doğrudan etkiliyor.
Körfez’deki ülkeler, küresel azot ihracatının yüzde 13’ünü ve fosfat gübresi besin maddelerinin yüzde 9’unu karşılıyor.
Tarımsal üretim ve ticaret için hayati öneme sahip gübreye erişim özellikle Körfez ülkelerine bağımlılığı yüksek olan Sudan, Tanzanya, Somali, Pakistan ve Tayland gibi gelişmekte olan ülkeler için yeni riskler oluşturuyor.
Muhabir: Nuran Erkul Kaya
