Karadeniz, tarihsel olarak Türkiye, Rusya ve Batı için stratejik öneme sahip bir bölge olmuştur. Rusya’nın Ukrayna’ya karşı savaşı, bölgenin Batı-Rusya rekabetinin çekim merkezi haline gelmesiyle önemini artırmıştır.
Türkiye’nin donanması, Rusya, Ukrayna, Bulgaristan, Romanya ve Gürcistan ile sınır komşusu olan Karadeniz’deki en güçlü donanmadır. Rusya’nın politikalarına karşı savunmasız olan Karadeniz’deki Batılı müttefikler, NATO‘nun güneydoğu kanadındaki caydırıcılık ve savunma yeteneklerini artırmak için daha güçlü bir Türk varlığı arıyorlar. Ancak, Karadeniz Ankara için bir “gri bölge”dir: bir tarafa veya diğerine tam olarak bağlı kalamaz.
Bu, Türkiye’nin Rusya’ya karşı Batı liderliğindeki yaptırımlara katılmaması ve Boğaz ve Çanakkale Boğazlarını “savaşan güçlerin” savaş gemilerine kapatmak için Montrö Sözleşmesi‘ni yürürlüğe koymasıyla belirginleşti. 1936 anlaşması Türkiye’ye bu boğazlar üzerinden Karadeniz ile Akdeniz arasındaki deniz erişimini düzenleme yetkisi veriyor. Karar, Moskova’nın Ukrayna saldırılarına karşı Karadeniz Filosunu güçlendirememesine neden oldu, ancak aynı zamanda NATO savaş gemilerinin Ukrayna’ya yardım etmek için Karadeniz’e girmesini de engelledi.
Bu, Türkiye’nin Karadeniz’in kapıcısı olarak konumunun, bu bölgedeki Rusya ve Batı arasındaki güç dengesi için ne kadar önemli olduğunun mükemmel bir örneğidir. Kenardan izlerken olayları şekillendirme yeteneğine sahiptir. Bu nedenle, hem Batı hem de Rusya, savaş nihayet sona erdiğinde çok önemli olacak olan Türkiye’yi Karadeniz politikalarına entegre etme çabalarını hızlandırdı. ABD desteği olmadan savaş sonrası bir Rusya’yı kontrol edememesinden endişe eden NATO, her ikisi de NATO üyesi olan Romanya ve Bulgaristan aracılığıyla Türkiye ile bir işbirliği girişimi kuruyor. Bunun bir biçimi, Karadeniz’deki NATO müttefikleri arasında operasyonel koordinasyonu iyileştirmekten sorumlu olacak önerilen yeni bir NATO komuta karargahıdır. Geçtiğimiz yıl, Türkiye, Romanya ve Bulgaristan da Karadeniz’de bir mayın karşı önlemleri görev gücü kurarak Türkiye’nin deniz güvenliğine olan bağlılığını yansıttı. NATO bu iş birliğini genişletmeyi amaçlıyor.
Türkiye’nin Karadeniz’e kıyısı olan ülkelerle bölgesel iş birliğine açık olması ve Ukrayna donanmasını destekleme çabaları, savaş sonrası güvenlik açısından büyük önem taşıyor.
Ancak Türkiye, Karadeniz’de baskın bir güç olan ve Batı tarafından tehdit olarak görülen Rusya’yı kızdırmaktan da çekiniyor – Ankara için değil, çünkü tehdit algısı farklı. Örneğin, Doğu Akdeniz, Türkiye için Karadeniz’den daha büyük stratejik öneme sahip. Türkiye, birçok aktörle çatışan çıkarlarını korumak için güçlü donanmasını Doğu Akdeniz’de konumlandırmayı önceliklendiriyor. Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki donanma kapasitesindeki artış NATO müttefikleri tarafından hoş karşılanmıyor, aynı zamanda Rusya’nın hakimiyetine karşı Karadeniz’de Türkiye’nin desteğini arıyorlar. Avrupa devletleri, Ankara’yı Doğu Akdeniz’deki tartışmalardan sıklıkla dışladılar.
Bu Avrupa politikası, boşluğu Türkiye ile ekonomik iş birliğini derinleştirerek dolduran Rusya’nın işine yaradı: örneğin, Karadeniz’den geçen Türk Akımı boru hattı. Rusya ayrıca, örneğin Rusya ile Ukrayna arasındaki 2022-2023 Karadeniz tahıl anlaşmasının müzakeresinde Türkiye’nin rolünü kabul ederek Türkiye’nin dengeleyici hareketine uymayı seçti: bu, Moskova ile Ankara arasındaki iletişimi sürdürdü; bu iletişim kurumsal olmaktan çok kişiseldi — Türk-Avrupa/NATO ilişkisinin aksine.Türkiye ve Rusya arasındaki görünüşte samimi liderlik bağları, Karadeniz’deki ve ötesindeki politikalarını şekillendiriyor. Örneğin, 2023’te Recep Tayyip Erdoğan Vladimir Putin ile görüştüğünde, ortak çıkarları ve kaderi belirtmek için Karadeniz’den “bizim Karadeniz’imiz” olarak bahsetti. Ancak, 2016’da ilişkiler gerginleştiğinde Erdoğan, Karadeniz’in bir “Rus gölü” haline geldiğini söyledi ve bölgede daha fazla NATO varlığı savundu. Rusya, Türk-Rus ilişkilerinin işbirlikçi ve rekabetçi doğası tarafından şekillendirilen Türkiye’nin Karadeniz politikasında en önemli faktör olmaya devam edecek.
Türkiye’nin Karadeniz’e yaklaşımı yalnızca mevcut liderlik tarafından yönlendirilmiyor: Rusya’nınkine benzer şekilde, Karadeniz’i sıcak sulara ve Akdeniz’e açılan kapı olarak gören uzun süredir devam eden stratejik bir politikaya dayanıyor. Bu nedenle seyir güvenliği herkes için hayati önem taşıyor. Moskova için, Rus tarım ihracatını kolaylaştıracak; Batı için, Ukrayna’nın ekonomik ve askeri hayatta kalması için bir can simidi sağlayacak; Ankara için, diğer ikisiyle olan nüfuzunu artıracak.
Dolayısıyla, Türkiye’nin Karadeniz’deki konumu muhtemelen Doğu Akdeniz ve Kafkasya’daki güç dengesini etkileyecektir. Sonuçta, Türkiye’nin tarihi arka bahçesidir. Durumu dikkatlice okursa, Türkiye Karadeniz bölgesinde yeni dinamikleri şekillendirmede en büyük faydayı sağlayacak taraf olacaktır.
ADEM YAŞAR
