LONDRA (AA) – ABD ve İsrail’in İran’a yönelik ortak saldırıları sonrası İran’ın Hürmüz Boğazı’ndan geçen ticari gemileri hedef almasıyla Boğaz’daki trafik durma noktasına geldi.
Hürmüz Boğazı gibi rotalar, küresel deniz yolları üzerinde yer alan ve dünya ticareti için kritik öneme sahip “dar geçitler” olarak biliniyor. Bu kanallardan, yüksek miktarda petrol ve petrol ürünleri, sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ve diğer pek çok ürün taşınıyor.
Bu boğazlardaki aksamalar, tedarik gecikmelerine, navlun maliyetlerinde artışa ve dünya çapında fiyatların yükselmesine yol açıyor.
Bazı aksamalar alternatif rotalarla aşılabilirken Hürmüz Boğazı gibi geçitlerin ise kısıtlı alternatifi bulunuyor.
Hürmüz Boğazı’nda bir haftadan uzun süredir petrol ve LNG akışının büyük ölçüde kesintiye uğraması, uluslararası enerji piyasalarının bu stratejik geçitlere büyük ölçüde bağımlı olduğunu ortaya koydu.
AA muhabirinin Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ve ABD Enerji Enformasyon İdaresi (EIA) verilerinden derlediği bilgilere göre, küresel petrol talebi 2025’in ilk yarısında günlük 104 milyon varil seviyesinde ölçüldü.
Bu talebin yaklaşık 80 milyon varilini deniz yoluyla yapılan ticaret oluşturdu.
Küresel petrol talebinin yaklaşık yüzde 70’i ve deniz yoluyla yapılan petrol ticaretinin yüzde 90’ından fazlası, dünyanın farklı bölgelerindeki 7 stratejik dar geçit ve deniz taşımacılığında önemli bir alternatif rota olan Ümit Burnu üzerinden taşınıyor.
Petrol transit hacmi açısından dünyadaki en büyük dar geçit Malakka Boğazı
Hint Okyanusu ve Pasifik Okyanusu’nu birbirine bağlayarak Orta Doğu’daki tedarikçiler ve Asya’daki alıcılar arasında en kısa deniz yolunu oluşturan Malakka Boğazı’ndan 2025’in ilk yarısında günde 23,2 milyon varil petrol akışı gerçekleşti.
Böylece, küresel günlük petrol talebinin yaklaşık yüzde 22’si, deniz yoluyla taşınan petrol hacminin ise yüzde 29’u Malakka Boğazı’ndan geçti. Petrol transit hacmi açısından dünyadaki en büyük dar geçit olan Malakka Boğazı’ndan yıllık taşınan petrolün yüzde 70’inden fazlasını ham petrol, kalan kısmını petrol ürünleri oluşturuyor.
Bu boğazdan taşınan petrolün çoğunluğu Orta Doğu’dan Doğu Asya ülkelerine ulaşıyor. Çin, 2025’in ilk yarısında boğazdan geçen petrol ithalatının yüzde 48’ini oluşturdu.
ABD’nin de Malakka Boğazı üzerinden petrol ticaret hacmi günlük yaklaşık 1 milyon varili buluyor.
Körfez petrolünün çıkış noktası Hürmüz Boğazı
Basra Körfezi’ni Umman Körfezi ve Arap Denizi’ne bağlayan Hürmüz Boğazı, en büyük çaplı ham petrol tankerlerini kaldıracak kadar derin ve geniş olması nedeniyle dünyadaki en stratejik petrol dar geçitlerinden biri olarak nitelendiriliyor.
Geçen yılın ilk yarısında Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrol miktarı günlük ortalama 20,9 milyon varil oldu. Bu hacim, dünyadaki günlük petrol tüketiminin yüzde 20’sine ve deniz yoluyla petrol ticaretinin de yaklaşık dörtte birine karşılık geldi.
Boğaz’dan taşınan petrol hacminin yaklaşık 5,5 milyonunu petrol ürünleri oluşturuyor. Körfez bölgesi, özellikle dizel ve jet yakıtı gibi ürünler açısından önemli bir ihracat kaynağı olarak öne çıkıyor.
Hürmüz Boğazı’ndan geçen ham petrol ve petrol ürününün yaklaşık yüzde 80’i Asya pazarlarına ulaşıyor. Japonya, Güney Kore, Çin ve Hindistan ekonomilerinin Boğaz’dan tedarik edilen petrole büyük ölçüde bağımlı olması dikkati çekiyor.
ABD, geçen yılın ilk yarısında Basra Körfezi ülkelerinden Hürmüz Boğazı yoluyla günlük yaklaşık 400 bin varil ham petrol ve petrol ürünleri ithal etti. Bu hacim, ABD’nin ham petrol ve kondensat ithalatının yaklaşık yüzde 7’sini oluşturdu.
ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a askeri saldırı başlatması ve İran Devrim Muhafızları Ordusu’nun Hürmüz Boğazı’nı kullanan özellikle ABD ve İsrail’le bağlantılı gemilere saldırılarının ardından Boğaz’dan ticari gemi trafiği sert şekilde düştü.
İngiltere Deniz Ticaret Örgütü (UKMTO) verilerine göre, tarihsel ortalamaya bakıldığında Boğaz’dan günlük 138 ticari gemi geçiş yapıyordu. 7 Mart’ta Hürmüz Boğazı’ndan sadece bir ticari gemi geçiş yapabildi, petrol tankeri geçişi ise görülmedi.
Hürmüz Boğazı’nda petrol ve LNG başta olmak üzere deniz ticaretinin aksaması enerji arzına yönelik endişeleri artırırken fiyatlarda keskin yükselişlere yol açtı.
Babu’l Mendeb Boğazı ve Süveyş Kanalı
Arap Yarımadası ile Afrika arasında yer alan Babu’l Mendeb Boğazı, Kızıldeniz’i Aden Körfezi ve Hint Okyanusu’na bağlıyor. Mısır’ın kuzeyinde Süveyş Kanalı’nın inşa edilmesiyle, Akdeniz ile Doğu Asya arasındaki bağlantının bir parçasını oluşturan Babu’l Mendeb Boğazı, Körfez petrolü ve doğal gazının Avrupa’ya ulaştırılmasında kullanılıyor.
Yemen’deki Husilerin 2023’ün sonundan beri Kızıldeniz’de İsrail ile bağlantılı gemilere yönelik saldırılarının ardından buradaki petrol akışı neredeyse yarı yarıya azalarak Ümit Burnu’na kaydı.
Süveyş Kanalı’ndan taşınan petrolün miktarı 2025’in ilk yarısında günlük 4,9 milyon varil olarak gerçekleşirken Babu’l Mendeb Boğazı’ndan ise günlük 4,2 milyon varil petrol taşındı.
Danimarka ve Türk boğazları
Baltık Denizi’ni Kuzey Denizi’ne bağlayan bir dizi kanaldan oluşan Danimarka boğazlarından 2025’in ilk yarısında günde 4,9 milyon varil ham petrol ve petrol ürünü taşındı.
Danimarka boğazları 2022’de Rusya-Ukrayna Savaşı başlamadan ve Avrupa Birliği’nin Rusya’nın petrol ihracatına yönelik yaptırımlarından önce, Rusya’nın Avrupa’ya deniz yoluyla petrol ihracatında önemli rol oynuyordu.
Danimarka boğazlarından geçen petrol ihracatında Rusya hala yüksek paya sahip olsa da bu hacmin çoğu Batı Avrupa ve ABD yerine Baltık Denizi’nden Asya’ya kaydı.
Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan Türk boğazları ise İstanbul ve Çanakkale Boğazı’nı kapsıyor ve dünyadaki en zor su yollarından kabul ediliyor. Türk boğazlarından yılda yaklaşık 50 bin gemi geçiş yapıyor.
Geçen yılın ilk yarısında Türk boğazlarından günde yaklaşık 3,7 milyon varil ham petrol ve petrol ürünü taşındı. Böylece, dünyada deniz yoluyla ticareti yapılan petrolün yaklaşık yüzde 5’i Türk boğazlarından geçti.
Panama Kanalı
Pasifik Okyanusu’nu Karayip Denizi ve Atlantik Okyanusu’na bağlayan Panama Kanalı’ndan günlük geçen petrol ve petrol ürünleri miktarı 2,3 milyon varil olarak hesaplanıyor. Bunun 2,2 milyon varillik kısmını ise rafine petrol ürünleri oluşturuyor.
Petrol ürünleri ve LNG, ham petrolün aksine dar kanaldan geçebilen daha küçük gemilerle taşındığından, Panama Kanalı bu ürünlerin geçişinde önemli bir hat olarak öne çıkıyor.
Ticaretin alternatif rotası Ümit Burnu
Güney Afrika’nın güney ucunda yer alan Ümit Burnu, bir dar geçit olmamasına rağmen dünya genelinde petrol tankerleri ve LNG sevkiyatları için kritik bir geçiş noktası olarak biliniyor.
Yemen’deki Husilerin 2023’ün sonunda Kızıldeniz’de İsrail ile bağlantılı ticari gemilere saldırmaya başlaması ve birçok geminin rotasını Ümit Burnu’na kaydırması sonrasında, bu rotadan geçen petrol hacmi yüzde 45’in üzerinde artış gösterdi.
Ümit Burnu’ndan 2025’in ilk yarısında günlük 9,1 milyon varil ham petrol ve petrol ürünü taşındı.
Bu dönemde Ümit Burnu’ndan geçen ham petrolün çoğu Asya pazarlarına yönelirken bu rotadaki ham petrol sevkiyatının büyük kısmı Güney Amerika, Batı Afrika ve ABD’den geliyor.
Öte yandan, Aden Körfezi, Babu’l Mendeb Boğazı ve Süveyş Kanalı’nı geçmek istemeyen batıya giden gemiler için bir alternatif deniz rotası olan Ümit Burnu etrafına yönelmek, maliyetleri ve seyahat sürelerini artırıyor.
Muhabir: Nuran Erkul Kaya
