VAN (AA) – Anadolu’nun en büyük Türk-İslam mezarlıklarından biri olan tarihi Selçuklu Mezarlığı’nda, 700 yıl önce yaptırılan Halime Hatun Kümbeti’nin de bulunduğu alanda Kültür ve Turizm Bakanlığının izniyle 2022’de başlatılan kazı, restorasyon ve konservasyon çalışmaları sürüyor.
Kazı çalışmaları, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi (YYÜ) Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Ercan Çalış başkanlığında, aralarında sanat tarihi, arkeoloji, epigrafi, mimarlık, restorasyon ve konservasyon alanlarından uzmanların bulunduğu 15 kişilik ekip tarafından yürütülüyor.
Yaklaşık 50 dönümlük tarihi mezarlıkta, boyları 2,5 metreye ulaşan, üzerlerindeki kitabe ve geleneksel motiflerle dikkati çeken 1000’in üzerinde mezar taşı tespit edildi.
Kazı alanının karelaj haritasını çıkaran ekip, 10×10 metrelik açmalarda kontrollü şekilde yaklaşık 30-60 santimetre derinliğe inerek toprağın altında kalan mezar taşlarını belirliyor.
Halime Hatun Kümbeti’nin yakınında çalışmaları yoğunlaştıran ekip, 40 santimetre toprak altında bulunan, sanduka tipi ve üzerinde çevgan motifi (Türk-İslam geleneksel sanatında ve mezar taşlarında görülen, asaleti, yiğitliği, binicilikteki ustalığı ve kahramanlığı simgeleyen figür) bulunan çocuk mezar taşını tespit etti.
Uzman ekip, yaklaşık 1,5 gün süren titiz çalışmayla çocuk mezar taşını gün yüzüne çıkardı.
“Çevgan motifi, Türk sanatında oldukça önem arz etmektedir”
Doç. Dr. Ercan Çalış, AA muhabirine, Türk kültüründe önemli bir yere sahip olan çevganın, at üzerinde oynanan geleneksel bir spor olarak bilindiğini, oyuncuların at üzerinde ellerindeki uzun sopalarla topa vurarak mücadele ettiğini söyledi.
At binme, çeviklik ve savaşçılık becerilerini geliştiren çevganın geçmişte yalnızca bir oyun veya spor olarak görülmediğini belirten Çalış, aynı zamanda çocukların ve gençlerin savaşta ihtiyaç duyacakları becerileri kazanmalarına yardımcı olan bir eğitim yöntemi olarak da kullanıldığını ifade etti.
Gevaş Selçuklu Mezarlığı’nı diğer mezarlıklardan ayıran en büyük özelliklerden birisinin de zengin bir süsleme programına sahip olması olduğunu dile getiren Çalış, şunları kaydetti:
“Burada kastettiğimiz, zengin bir motif çeşitliliğinin söz konusu olmasıdır. Bunlar arasında en dikkat çekici olanlardan birisi de şamdan motifidir. Zira şamdan motifi, diğer mezarlıklarda nadiren rastlanan bir motif olmasına karşın, Gevaş Selçuklu Mezarlığı’nda hem sistematik olarak hem de çeşitli formlarda, zengin bir şekilde kullanıldığını görmek mümkündür. Ama en önemlisi, aslında burada öne çıkan çevgan motifidir. Bu yıl yaptığımız çalışmalarda ikinci çevgan motifli taşı açığa çıkarmış bulunmaktayız. Çevgan motifi, Türk sanatında oldukça önem arz etmektedir. Orta Asya’dan gelen bir kültürün devamını teşkil ettiği için oldukça önemlidir. Çevgan motifi şu açıdan da bize çok önemli sonuçlar verdi. İki çevgan motifli mezar taşının da çocuk ve genç yaşlara ait olduğunu tespit ettik. Çocuk ve genç yaşlardaki mezar taşlarında çevgan motifine rastlamamızın nedeni, çevgan oyununun o dönemde bir oyun olarak kullanılması, daha sonra ise bu oyunun mezar taşlarında bir motif olarak karşımıza çıkmasıdır.”
“Osmanlılarda da sıkça gördüğümüz bir prens yetiştirme anlayışı söz konusu”
Çevgan oyununun esas itibarıyla hem savaşta taktiksel olarak kullanılan hem de bir spor faaliyeti olarak değerlendirilen bir oyun olduğunu dile getiren Çalış, sözlerini şöyle tamamladı:
“Bunun bir savaş ve spor faaliyeti oyunu olduğunu söyleyebiliriz. Konuya savaşçı üzerinden, özellikle çocuklara ait taşlarda çevgan motifine baktığımız zaman, çocukların esas itibarıyla genç yaşlarda, daha çocukken hem savaşçı özelliklerinin hem de cesaretlerinin geliştirildiğini ve adeta Osmanlılarda da sıkça gördüğümüz bir prens yetiştirme anlayışının söz konusu olduğunu görüyoruz. Henüz küçük yaşlarda bunlar yetiştiriliyor ve ileride gelebilecekleri yüksek mevki ve makamlara hazırlanmaları için bir eğitimden geçiriliyorlar.”
Muhabir: Emre Ilıkan
