ANKARA (AA) – 4 Kasım 1979’da gerçekleşen büyükelçilik baskını, İran ile ABD arasındaki ilişkilerde tarihi dönüm noktası oldu. İran’da ABD’nin eski Şah rejimine verdiği destek ve ülkenin iç işlerine müdahalesine karşı bir tepki olarak değerlendirilen olay, Washington açısından ise diplomatik dokunulmazlığın ihlali ve Amerikan vatandaşlarının rehin alınması anlamına geliyordu.
Aradan geçen 47 yılda iki ülke arasındaki güvensizlik, ekonomik yaptırımlar, nükleer anlaşmazlıklar ve bölgesel güç mücadelesiyle daha da derinleşti. 2025’te ve 2026’da ABD ve İsrail’in İran’a saldırılarıyla doğrudan savaşa dönüşen süreç, bugün yalnızca Tahran ve Washington’u değil, bölge başta olmak üzere dünyayı etkileyen bir krize dönüştü.
Şah’ın devrilmesi ve ABD karşıtlığının yükselişi
İran’ın ABD ile yaşadığı tarihsel kırılmanın kökenleri 1979 Devrimi’nden daha eskiye uzanıyor.
1953 yılında CIA ve MI6’nın desteklediği darbeyle Başbakan Muhammed Musaddık’ın devrilmesi, İran’ın siyasi hafızasında ABD müdahalesinin en önemli örneklerinden biri olarak yer aldı. Bu darbeyle Musaddık görevden alınırken İngiltere ve ABD’nin desteklediği Şah yönetimini pekiştirdi.
Şah Muhammed Rıza Pehlevi döneminde Washington ile yakın ilişkiler geliştirilirken ülkede siyasi baskılar, ekonomik eşitsizlikler ve özgürlüklerin kısıtlanması toplumsal muhalefeti artırdı.
Ayetullah Humeyni liderliğindeki muhalefet, 1979 yılında devrimle birlikte Şah rejimini sonlandırdı. Şah’ın devrilmesinin ardından ABD’ye sığınması ise İran’da Amerikan karşıtlığını daha da güçlendirdi.
Bu atmosferde 4 Kasım 1979’da bir grup devrim yanlısı öğrenci Tahran’daki ABD Büyükelçiliğine baskın düzenledi. Şah’ın iadesini ve ABD’nin İran’ın iç işlerine müdahalesinin sona ermesini isteyen öğrenciler, büyükelçilikte bulunan 66 Amerikalıyı rehin aldı.
İlk aşamada kadınlar ve Afrika kökenli 13 Amerikalı serbest bırakılırken 53 kişi kaldı; daha sonra 1 kişinin de serbest bırakılmasıyla 52 kişi 444 gün boyunca tutuldu.
Humeyni’nin bu baskına destek vermesiyle kriz, İran’ın devrim sonrası siyasi kimliğinin önemli sembollerinden biri haline geldi.
İran’da bugün eski büyükelçilik binasının “Casusluk Yuvası” olarak müzeye dönüştürülmesi ve her yıl 4 Kasım’ın “Küresel Emperyalizme Karşı Ulusal Mücadele Günü” adıyla kutlanması, olayın siyasi hafızadaki yerini koruduğunu gösteriyor.
ABD’nin rehine kurtarma operasyonu başarısız oldu
Dönemin ABD Başkanı Jimmy Carter yönetimi, krizi diplomatik girişimlerle çözmeye çalıştı. Washington, İran’a ekonomik yaptırımlar uygularken rehinelerin serbest bırakılması için uluslararası baskıyı artırdı.
Müzakerelerden sonuç alınamaması üzerine ABD yönetimi 24 Nisan 1980’de Kartal Pençesi Operasyonu’nu başlattı.
Amerikan özel kuvvetlerinin Tahran’a ulaşarak rehineleri kurtarmasını amaçlayan operasyon, ülkenin doğusundaki Tebes Çölü’nde yaşanan kum fırtınası ve teknik arızalar nedeniyle başarısız oldu. Bir helikopter ile C-130 nakliye uçağının çarpışması sonucu 8 Amerikan askeri öldü.
Kriz, dönemin ABD Başkanı Ronald Reagan’ın Jimmy Carter’dan görevi devraldığı 20 Ocak 1981’de, Cezayir’in arabuluculuğunda sağlanan anlaşmayla sona erdi.
Cezayir Anlaşması’na göre rehineler serbest bırakılırken ABD, İran’ın dondurulmuş bazı varlıklarını serbest bırakmayı kabul etti ve “İran’ın iç işlerine hiçbir şekilde müdahale etmeme” taahhüdünde de bulundu.
Tahran yönetimi, sonraki yıllarda Washington’ı bu taahhüde uymamakla ve verilen sözleri tutmamakla suçlamayı, diplomatik söylemlerinin temel dayanaklarından biri haline getirdi. Rehine krizinin bu uzlaşıyla sona ermesi de iki ülke arasındaki derin diplomatik kopuşu ortadan kaldırmadı.
İran’a yönelik yaptırımlar ve nükleer anlaşmazlık
1979 Devrimi’nin ardından ABD’nin İran’a yönelik yaptırımları, iki ülke arasındaki ilişkilerin temel sorunlarından biri haline geldi. Tahran yönetimi yaptırımları ülkenin egemenliğine ve bağımsız karar alma hakkına yönelik ekonomik baskı olarak değerlendirirken Washington, bu adımların Tahran’ın bölgesel politikalarını değiştirmeyi ve nükleer faaliyetlerini sınırlandırmayı amaçladığını savundu.
2015’te İran ile Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 5 daimi üyesi ve Almanya arasında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı, diplomatik çözüm için önemli bir fırsat oluşturdu ancak ABD Başkanı Donald Trump’ın 2018’de anlaşmadan çekilerek yaptırımları yeniden yürürlüğe koyması, ilişkilerde yeni bir kırılmaya neden oldu. Sonraki yıllarda anlaşmaya dönüş girişimleri de sonuçsuz kaldı.
28 Şubat’ta gerilim doğrudan savaşa dönüştü
İran ile ABD arasında yıllardır devam eden diplomatik ve askeri gerilim, Trump döneminde daha da karmaşık hale geldi. Bu durum, 28 Şubat 2026’da ABD ve İsrail’in İran’a yönelik geniş çaplı saldırılarıyla savaşa dönüştü.
Saldırılarda İran’ın askeri ve nükleer tesislerinin yanı sıra sivil altyapı da hedef alındı. Üst düzey siyasi ve askeri yetkililerin hayatını kaybettiği saldırılarda, İran’ın önceki lideri Ali Hamaney de ailesinden bazı isimlerle birlikte yaşamını yitirdi.
Tahran yönetimi saldırıları ülkenin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne yönelik bir müdahale olarak nitelendirerek İran, Körfez ülkelerindeki ABD üslerini hedef aldı.
Hürmüz Boğazı ve deniz ablukası krizin merkezinde
Savaşın en kritik başlıklarından biri, küresel enerji ticaretinin önemli geçiş noktalarından Hürmüz Boğazı oldu. İran’ın stratejik konumunu kullanarak boğaz üzerindeki etkisini artırması ve ABD’nin İran limanlarına yönelik deniz ablukası, savaşın ekonomik boyutunu da küreselleştirdi.
Diplomasi arayışı sürerken taraflar arasında derin görüş ayrılıkları sürüyor
İran ile ABD arasındaki askeri gerilime rağmen diplomatik çözüm arayışları da gündemdeki yerini koruyor. Katar ve Pakistan’ın arabuluculuk girişimleri, iki ülke arasında doğrudan müzakere zemini oluşturulması açısından önem taşıyor.
Tahran yönetimi, muhtemel bir anlaşmanın yalnızca savaşın durdurulmasını değil, savaşın ortaya çıkardığı siyasi ve ekonomik sorunların da giderilmesini sağlamasını istiyor.
Bu kapsamda İran, ekonomik yaptırımların kaldırılması, ülkenin dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılması ve askeri baskının sona erdirilmesini öncelikli görüyor. İran, Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinin kendi belirleyeceği koşullar çerçevesinde yeniden düzenlenmesini ve bölgedeki güvenlik dengelerinde söz sahibi olmayı müzakerelerin önemli şartlarından biri olarak öne çıkarıyor.
Washington’un öncelikleri ise İran’ın nükleer programının sonlandırılması, füze kapasitesinin sınırlandırılması ve bölgedeki nüfuzunun azaltılması üzerinde yoğunlaşıyor. Tarafların güvenlik anlayışları ve anlaşmadan beklentileri arasındaki farklılık, diplomatik sürecin önündeki en önemli engellerden biri olarak görülüyor.
Muhabir: Ahmet Dursun
