BRÜKSEL (AA) – Dünyanın en büyük üretim merkezi konumundaki Çin’in devlet destekli sanayi politikalarıyla küresel pazarlardaki ağırlığını artırması, Avrupa’da hem ticaret açığının büyümesine hem de stratejik sektörlerde dışa bağımlılık tartışmalarının derinleşmesine yol açıyor.
Son yıllarda özellikle elektrikli araçlar, bataryalar, güneş panelleri, kritik ham maddeler ve ileri teknoloji ürünlerinde küresel üretim gücünü hızla artıran Çin, Avrupa’da sanayinin rekabet gücü ve ekonomik güvenliğine ilişkin endişeleri de beraberinde getiriyor.
AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen de, Fransa’da yapılan G7 zirvesinde yaptığı açıklamada, AB’nin Çin’le ticaretinin sürdürülebilir olmadığını belirterek, stratejilerinin ayrışmak değil, riskleri azaltmak olduğunu ifade etti.
AB’nin kendi üretim kapasitesinin hızla artırması, dünya genelindeki serbest ticaret anlaşmaları ağlarını genişletmesi ve tedarik zincirlerini çeşitlendirmesi gerektiğini vurgulayan von der Leyen, kritik mineraller ve ham maddelerin büyük ölçüde Çin’de yoğunlaştığına dikkati çekerek, bu alanlarda tek bir tedarikçiye aşırı bağımlı olunmaması gerektiğini belirtti.
Çin’in küresel ticaretteki konumu G7 zirvesinin yanı sıra 18-19 Haziran’da Brüksel’de düzenlenecek AB Liderler Zirvesi’nde de ele alınacak konular arasında yer alıyor.
AB Komisyonu son dönemde yaptığı değerlendirmelerde, Çin’le ekonomik ilişkilerde temel yaklaşımın “kopuş” değil “risk azaltma” olmaya devam edeceğini vurgularken, mevcut ticaret ve yatırım ilişkisinin sürdürülebilir olmadığı görüşü de giderek daha güçlü şekilde dile getiriliyor.
Brüksel’de yapılan üst düzey istişarelerde ekonomik ve güvenlik çıkarlarının artık birbirinden ayrı değerlendirilemeyeceği, bu nedenle Çin’e yönelik daha kapsamlı ve koordineli politikalar geliştirilmesi gerektiği belirtiliyor.
AB’nin gündeminde, yeni gümrük vergileri, ithalat kotaları, tedarik zinciri çeşitlendirme zorunlulukları ve Çin kaynaklı ekonomik risklere karşı geliştirilecek yeni savunma araçları bulunuyor.
Ticaret açığı rekor seviyede
AB açısından 2025 yılı Çin ile ticarette bir dönüm noktası oldu. Geçen yıl ilk defa bütün AB üyesi ülkeler Çin’e karşı ticaret açığı verdi.
Avrupa İstatistik Ofisi (Eurostat) verilerine göre, 2025 yılında AB’nin Çin’den yaptığı ithalat 559,4 milyar avroya ulaşırken, Çin’e ihracatı 199,6 milyar avroda kaldı. Böylece AB’nin Çin’le ticaret açığı 359,8 milyar avroya yükselerek tarihi rekor seviyeye ulaştı.
AB tarafında özellikle elektrikli araçlar, güneş panelleri, bataryalar, çelik, kimyasallar ve makine ekipmanları gibi sektörlerde Çin kaynaklı yoğun rekabetin Avrupa üreticileri üzerinde ciddi baskı oluşturduğu değerlendiriliyor.
Brüksel, kamu destekli ucuz Çin ürünlerinin Avrupa pazarında yarattığı etkinin sadece ticari değil aynı zamanda stratejik bir sorun haline geldiği görüşünde.
Son dönemde Çin’in ihracat baskısı tekstil ve düşük katma değerli sektörlerden ziyade Avrupa’nın rekabet gücünün temelini oluşturan otomotiv, makine, kimya ve ileri teknoloji sektörlerini hedef almış durumda.
Londra merkezli Avrupa Reform Merkezi’nin (CER) hazırladığı raporda, özellikle Almanya’nın Çin’in artan üretim kapasitesi karşısında ciddi bir sanayisizleşme riskiyle karşı karşıya olduğuna işaret ediliyor. Raporda, Çinli şirketlerin yalnızca kendi iç pazarlarında değil, Avrupa dışındaki üçüncü ülkelerde ve doğrudan Avrupa pazarında da Alman üreticilerin pazar payını hızla artırdığı belirtiliyor.
Çin’in mevcut sürecin devam etmesi halinde 2030 yılına kadar küresel sanayi üretiminin yaklaşık yüzde 40’ını tek başına gerçekleştirebileceği, bunun da Avrupa’nın üretim, AR-GE ve inovasyon kapasitesi üzerinde ciddi baskı yaratacağı yönünde analizler de yapılıyor.
Yeni ticaret savunma araçları masada
Bu gelişmeler karşısında AB, Çin’e karşı mevcut ticaret savunma araçlarının ötesine geçen yeni mekanizmalar üzerinde çalışıyor.
AB Komisyonu, ilgili birimlerine Çin’e karşı daha etkili bir ticaret savunma politikası geliştirilmesi talimatı vermiş durumda. Üzerinde görüşülen seçenekler arasında, belirli sektörlerde geniş kapsamlı korunma önlemleri soruşturmaları açılması, stratejik alanlarda Çin kaynaklı aşırı üretime karşı yeni araçlar geliştirilmesi ve sektörel bazda koruma önlemleri uygulanması bulunuyor.
Fransa, İspanya, İtalya, Hollanda ve Litvanya’nın desteklediği bazı önerilerde ise mevcut anti-damping süreçlerinin ötesine geçilerek, ürün bazında uzun soruşturmalar yürütmek yerine belirli sektörlere doğrudan toplu gümrük vergileri uygulanması savunuluyor.
Şirketlere “üç tedarikçi” zorunluluğu
AB’nin üzerinde çalıştığı en dikkat çekici düzenlemelerden biri de kritik ürünlerde tedarik zincirlerinin çeşitlendirilmesini zorunlu kılacak yeni kurallar.
Planlara göre, Avrupalı şirketlerin çipler, nadir toprak elementleri ve çeşitli kritik sanayi girdileri gibi stratejik ürünleri tek bir ülke veya tedarikçiden temin etmelerinin önüne geçilmesi hedefleniyor. Bu kapsamda şirketlerin kritik ürünlerde en az üç farklı tedarik kaynağına sahip olması ve tek bir tedarikçinin toplam arz içindeki payına üst sınır getirilmesi değerlendiriliyor.
AB Komisyonunun Ticaretten Sorumlu Üyesi Maros Sefcovic tarafından gündeme getirilen çeşitlendirme enstrümanı ile özellikle yarı iletkenler ve kritik ham maddelerde yaşanabilecek tedarik kesintilerinin önüne geçilmesi amaçlanıyor.
Avrupa Ekonomik Araştırmalar Merkezi (ZEW) Başkanı Achim Wambach, çeşitlendirmenin şirketler için ek maliyet anlamına geldiğini ancak bunun bir tür “sigorta primi” olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirterek, tedarik kesintilerinin yaratacağı ekonomik maliyetlerin çok daha yüksek olabileceğine dikkati çekiyor.
“Dayanıklılık Aracı” gündemde
AB ülkeleri arasında tartışılan önerilerden biri de “Dayanıklılık Aracı” adı verilen yeni mekanizma olarak öne çıkıyor.
Taslak çalışmalara göre bu araç, piyasa bozucu uygulamaların AB’nin ekonomik güvenliğini tehdit ettiği durumlarda doğrudan ek gümrük vergileri ve ithalat kotalarının devreye alınmasına imkan sağlayacak. Mekanizmanın hukuki temelinin ise Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) kurallarındaki ulusal güvenlik istisnalarına dayandırılması planlanıyor. Taslak metinlerde Çin’in adının doğrudan geçmemesi ise olası ticari misilleme risklerini azaltma amacı taşıyor.
AB’nin Çin’e yönelik yaklaşımındaki sertleşmenin temelinde, ticaret açığıyla birlikte stratejik bağımlılık kaygıları da bulunuyor.
Son dönemde Çin’in nadir toprak elementleri, mıknatıslar ve çeşitli kritik teknolojilere yönelik ihracat kısıtlamaları Avrupa sanayisinde ciddi endişe yarattı.
Brüksel, Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında enerji alanında yaşanan bağımlılık krizinin benzerinin sanayi üretiminde kritik öneme sahip ham maddelerde tekrarlanması riskini almak istemiyor.
Çin’e karşı çok sert ticaret önlemleri konusunda AB içinde tam bir görüş birliği bulunmuyor.
Fransa başta olmak üzere bazı ülkeler Avrupa sanayisini korumak amacıyla daha güçlü gümrük önlemleri talep ederken, Çin ile yoğun ekonomik ilişkilere sahip Almanya ve İspanya gibi ülkeler daha temkinli bir yaklaşım sergiliyor.
Buna rağmen Brüksel’deki genel eğilim, Çin’le ekonomik ilişkilerin tamamen koparılması yerine stratejik bağımlılıkların azaltılması ve Avrupa sanayisinin rekabet gücünün korunması yönünde şekilleniyor.
AB liderlerinin bu hafta yapacağı zirvelerde ele alınacak yeni ticaret savunma araçlarının, Brüksel-Pekin hattındaki ekonomik ilişkilerin geleceğini şekillendirmesi bekleniyor.
Muhabir: Ata Ufuk Şeker, Bahattin Gönültaş
