İZMİR (AA) – Ünlü yönetmen Christopher Nolan’ın Homeros’un Odysseia destanından uyarladığı vizyondaki sinema filmi “The Odyssey” ünlü ozanı yeniden gündeme getirdi.
İlyada ve Odysseia destanlarıyla özdeşleşen ve milattan önce 8. yüzyılda yaşadığı kabul edilen Homeros’un, antik çağ yazarları Herodot, Strabon ve Pausanias’ın anlatılarında Smyrnalı (İzmir’in antik dönemdeki adı) olduğu aktarılıyor.
Homeros’un Melesigenes adıyla da anılması, İzmir’deki Meles Çayı ile ilişkilendirilen önemli unsurlardan biri olarak öne çıkıyor. “Meles’in oğlu” ve “Meles’in doğurduğu” anlamına gelen Melesigenes adının, Homeros’un İzmir bağlantısına ilişkin anlatılarda yer aldığı belirtiliyor.
Büyük ozanın İlyada ve Odysseia destanlarında kullandığı İyon ve Aiol lehçeleri de Bayraklı Smyrna’sının bulunduğu coğrafyayla ilişkilendiriliyor.
Homeros’un İzmir’le bağlantısını ortaya koyan unsurlar arasında Smyrna sikkelerindeki tasvirler ve İzmir’in Menderes ilçesindeki Klaros Kutsal Alanı’nda bulunan heykel de yer alıyor.
“Antik çağ yazarları Smyrnalı olduğunu iddia ediyor”
Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi ve Smyrna Höyüğü Kazı Başkanı Prof. Dr. Aylin Ümit Erdem, Homeros’un nereli olduğu tartışmasının yüzyıllardır devam ettiğini söyledi.
Homeros’un milattan önce 8. yüzyılda yaşadığının kabul edildiğini aktaran Erdem, aynı dönemde Smyrna’daki yerleşimin Bayraklı Höyüğü’nde bulunduğunu belirtti.
Erdem, “Milattan önce 5. yüzyıldan itibaren Herodot ve Strabon başta olmak üzere birçok antik çağ yazarı bize Homeros’un Smyrnalı olduğunu iddia ediyor.” ifadelerini kullandı.
Homeros’un eserlerinde kullanılan lehçelerin de İzmir’le bağlantıyı güçlendiren unsurlardan biri olduğunu aktaran Erdem, İlyada ve Odysseia destanlarında İyon ve Aiol lehçelerinin bir arada görüldüğünü, Bayraklı’nın da bu iki kültürün sınırında yer aldığını belirterek, “Bayraklı’nın konumuna baktığımızda tam da Aiol ve İyon kültürlerinin sınırında yer alıyor. Aslında ilk kuruluş olarak Aiol kenti olarak kabul ediliyor. Sonradan da 12 İyon şehrine dahil oluyor.” dedi.
“Doğrudan arkeolojik verimiz yok”
Homeros’un yaşadığı dönem ile anlattığı Troya Savaşı arasında yaklaşık 400 yıllık zaman bulunduğuna dikkati çeken Erdem, bu nedenle “destanların tek bir kişiye mi ait olduğu, yoksa kuşaktan kuşağa aktarılan sözlü geleneğin farklı ozanlar tarafından mı derlendiği” sorularının da tartışıldığını söyledi.
Erdem, tüm verilerin Homeros’un Bayraklı’da yaşamış olabileceğine işaret ettiğini ancak doğrudan arkeolojik kanıt bulunmadığını vurgulayarak, şunları kaydetti:
“Bayraklı’nın veya Smyrna’nın, Homeros’un doğduğu ve yaşadığı yer olduğu konusunda henüz elimizde doğrudan arkeolojik verimiz yok. Tüm verilerimiz antik çağ yazarlarının aktardığı bilgiler çerçevesinde elde ediliyor. Bu veriler çerçevesinde Homeros 8. yüzyılda Bayraklı’da yaşamışsa eğer, bu şehrin içinde eski Smyrna’nın sokaklarında dolaştığını, İzmir Körfezi’ne baktığını ve bu destanları belki oluştururken burada bulunduğunu hayal etmemiz çok da yanlış olmayacaktır.”
Homeros’un tasviri sikkelerde yer aldı
İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Türk-İslam Arkeolojisi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi ve Smyrna Antik Kenti Kazı Başkanı Prof. Dr. Akın Ersoy ise Homeros’un İzmirli olduğu yönündeki kanaati sürdürdüklerini ifade etti.
Homeros’un Bayraklı Smyrna’sının sokaklarında dolaşmış olabileceğini düşündüklerini aktaran Ersoy, Helenistik dönemin başında eski Smyrna’nın Bayraklı’dan bugünkü Kadifekale ile Kemeraltı arasındaki yamaçlara taşındığını, kentin hatıralarının da yeni yerleşime aktarıldığını söyledi.
Ersoy, antik çağ yazarı Strabon’un yeni Smyrna’yı anlatırken “Homerium” adı verilen, revaklarla çevrili bir yapıdan söz ettiğini belirterek, bunun ozanların bir araya geldiği bir kütüphane ya da dernek niteliğinde olabileceğini ifade etti.
Homeros’un İzmir’le bağını gösteren dikkat çekici maddi buluntulardan birinin Smyrna sikkeleri olduğunu belirten Ersoy, “Milattan önce 2. yüzyıldan itibaren Smyrna sikkeleri üzerinde Homeros’un kabartmasını görüyoruz. Klaros’ta bulunan oturur vaziyetteki heykelin formunda Smyrna sikkelerinin arka yüzüne basılmış. Ön tarafında da Apollon portresi var. Bu sikkeler, İzmir’de, kent ekonomisinde kendine yer bulmuş. Demek ki o hafıza, o hatıra hem Homerium üzerinden hem de Helenistik dönem sikkeleri üzerinden devam ediyor İzmir’de.” diye konuştu.
Ersoy, Roma’da Severuslar döneminde basılan bazı sikkelerde de Homeros’un, bir elinde İlyada ve Odysseia’yı temsil eden rulolarla tasvir edildiğini söyledi.
Antik çağ yazarları Herodot ve Pausanias’ın anlatılarının yanı sıra Romalı entelektüel Cicero’nun da Homeros’u Smyrna ile ilişkilendirdiğini belirten Ersoy, “Romalı entelektüellerden Cicero (Antik Roma Cumhuriyeti’nin son dönemlerinde yaşamış Marcus Tullius Cicero) Roma senatosunda konuşurken, Homeros’la Smyrna’yı eşlediğini görüyoruz. Strabon’u, Pausanias’ı bir kenara bıraksak Cicero’nun bile Homeros’un İzmirli olduğu konusunda bir fikri var. Bu hatıraları, sikkeler üzerinde Homeros’un İzmirliler tarafından benimsendiğini ve onun İzmirli olduğu ifadesi olarak karşımıza çıkar.” ifadelerini kullandı.
Klaros’taki heykel Homeros’un önemini gösteriyor
Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi ve Klaros Kutsal Alanı Kazı Başkanı Doç. Dr. Onur Zunal da Klaros’un antik dönemin önemli kehanet merkezlerinden biri olduğunu dile getirdi.
1952 yılı kazılarında Homeros heykelinin gövdesine ait iki parçanın bulunduğunu, 1993’te ise baş kısmının ortaya çıkarıldığını anlatan Zunal, parçaların aynı heykele ait olduğunun anlaşılmasının ardından heykelin 2004’te birleştirilerek sergilenmeye başlandığını belirtti.
Heykelin 2023’ten bu yana İzmir Kültür Sanat Fabrikası’ndaki Arkeoloji ve Etnografya Müzesi’nde ziyaretçilerini ağırladığını aktaran Zunal, Klaros’un bağlı olduğu Kolofon Antik Kenti’nin Helenistik ve Roma dönemi sikkelerinde de benzer Homeros tasvirlerinin bulunduğunu söyledi.
Zunal, Kolofon’da, antik çağ yazarlarının “Homerium” adlı bir yapıdan bahsettiğini, ancak yapının henüz kazılarda ortaya çıkarılmadığını belirterek, bu verilerin Homeros’un İzmir sınırları içindeki Kolofon kentinden olabileceği ihtimalini de gündeme getirdiğini ifade etti.
Homeros heykelinin Klaros’ta Apollon, Artemis ve Leto’ya ait kült heykelleriyle aynı dönemde ve aynı atölyede üretilmiş olmasının da dikkat çekici olduğunu vurgulayan Zunal, “Klaros’ta Helenistik dönem Apollon Klarios Tapınağı’nın bildiğimiz kült heykelleri var. Apollon, kız kardeşi Artemis ve anneleri Leto. Homeros heykeli bu heykellerle aynı dönemde, aynı atölyede üretilip Klaros’a getirilmiş. Bu noktada da aslında Homeros’un ne kadar önemli olduğunu ve hatta tanrısallaştığını görebilmekteyiz.” dedi.
Muhabir: Hüseyin Bağış
