İSTANBUL (AA) – Şair, romancı, düşünür, gazeteci, senarist ve eleştirmen kimliğiyle Türk edebiyatında yer edinen İlhan, “Ben Sana Mecburum”, “Sisler Bulvarı”, “Yağmur Kaçağı”, “Böyle Bir Sevmek” ve “Ayrılık Sevdaya Dahil” gibi eserleriyle farklı kuşaklardan okurlara ulaştı. Şiir ve romanlarının yanı sıra sinema alanındaki çalışmalarıyla da edebiyatın farklı türlerinde üretim yaptı.
İzmir’in Menemen ilçesinde 15 Haziran 1925’te dünyaya gelen İlhan, küçük yaşlarda edebiyata yöneldi. Divan şiiriyle ilgilenen babasının etkisiyle edebiyata ilgi duyan yazar, ilk ve orta öğrenimini Karşıyaka’da tamamladı.
İzmir Atatürk Lisesi’nde öğrenim gördüğü sırada, mektuplaştığı bir kıza Nazım Hikmet’in şiirlerini göndermesi nedeniyle 1941’de tutuklanan İlhan, komünizm propagandası yaptığı gerekçesiyle okuldan uzaklaştırıldı ve bir süre cezaevinde kaldı. Babasının hukuk mücadelesinin ardından Danıştay kararıyla 1944’te öğrenimine devam etme hakkını kazanan İlhan, İstanbul Işık Lisesi’ne geçti.
Lise yıllarında şiir alanında önemli bir başarı elde eden İlhan, “Cebbaroğlu Mehemmed” adlı şiiriyle ikincilik kazandı. Yarışmada Cahit Sıtkı Tarancı birinci, Fazıl Hüsnü Dağlarca ise üçüncü oldu.
Liseden 1946’da mezun olan İlhan, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne kaydoldu. Üniversite yıllarında “Gün” ve “Yığın” dergilerinde şiirleri yayımlandı.
İlk şiir kitabını kendi imkanlarıyla yayımladı
İlhan, ilk şiir kitabı “Duvar”ı 1948’de kendi imkanlarıyla yayımladı. Toplumsal duyarlılığın öne çıktığı kitapta savaşın yarattığı yıkımın yanı sıra özgürlük, yurt sevgisi ve insanlık gibi temalara yer verdi.
Aynı yıl üniversite eğitimini yarıda bırakarak 1949’da Fransa’nın başkenti Paris’e giden İlhan, sonraki yıllarda İstanbul, Paris ve İzmir arasında yaşadı. Fransa’da bulunduğu dönemde toplumsal ve siyasal gelişmeleri yakından takip eden yazar, buradaki gözlemlerinden şiirlerinde ve romanlarında yararlandı.
Türkiye’ye döndükten sonra gazetecilik ve edebiyat çalışmalarını sürdüren İlhan, 1951’de “Gerçek” gazetesinde yayımlanan bir yazısı nedeniyle hakkında soruşturma açılmasının ardından yeniden Paris’e gitti. Daha sonra Türkiye’ye dönen yazar, hukuk eğitimine devam etse de gazeteciliğe yönelmesi nedeniyle üniversiteyi tamamlamadı.
İlhan, 1953’te “Vatan” gazetesinde sinema eleştirileri yazmaya başladı. Aynı yıl ilk romanı “Sokaktaki Adam” yayımlandı. Romanlarında bireysel hikayeleri toplumsal ve siyasal meselelerle birlikte ele alan yazar, edebiyat üzerine değerlendirmeleriyle de dikkati çekti.
Şiirlerinde kendine özgü bir ses ve ritim oluşturdu
Şiirlerinde kendine özgü bir ses ve ritim oluşturan İlhan, edebiyat anlayışını farklı şiir gelenekleriyle kurduğu ilişki üzerinden geliştirdi. İlk dönemlerinde halk şiiri ve gazel biçimiyle ilgilenen şair, Nazım Hikmet’in şiirinden de etkilendi.
Garip akımının şiir anlayışına karşı eleştirel bir tutum benimseyen İlhan, “Mavi” dergisi çevresinde gelişen edebi hareketin öne çıkan isimlerinden biri oldu. Orhan Duru ve Ferit Edgü gibi yazarların da yer aldığı topluluk, “Maviciler” adıyla anıldı. Topluluk, şiirde toplumsal gerçekçilik ve estetik arayışları bir araya getiren yaklaşımıyla dönemin edebiyat tartışmalarında yer edindi.
İlhan’ın “Yağmur Kaçağı” ve “Ben Sana Mecburum” gibi kitapları, şiirlerinin daha geniş okur kitlelerine ulaşmasında etkili oldu. Aşk, ayrılık ve yalnızlık temalarının yanı sıra toplumsal meseleleri de işleyen şair, geleneksel şiir birikimiyle modern anlatım olanaklarını bir araya getirmeye çalıştı.
Yeşilçam için senaryolar kaleme aldı
Askerlik görevini 1957’de Erzincan’da yapan İlhan, sonrasında sinema çalışmalarına ağırlık verdi. Yeşilçam’da senaryo yazarlığı yapan sanatçı, bu alandaki eserlerinde “Ali Kaptanoğlu” takma adını kullandı.
“Yalnızlar Rıhtımı”, “Ateşten Damla”, “Şoför Nebahat”, “Devlerin Öfkesi” ve “Ver Elini İstanbul” gibi yapımlarla sinema alanında da üretim yapan İlhan, edebiyat çalışmalarını gazetecilikle birlikte sürdürdü.
Lütfi Akad’ın yönettiği “Yalnızlar Rıhtımı” filminde İlhan’ın kardeşi Çolpan İlhan ve Sadri Alışık başrolleri paylaştı.
Babasının vefatının ardından İzmir’de yaşayan İlhan, Demokrat İzmir gazetesinde başyazarlık ve genel yayın yönetmenliği yaptı. Biket İlhan ile 1968’de evlenen yazarın evliliği 1983’te sona erdi. Daha sonra Ankara’ya yerleşen İlhan, Bilgi Yayınevi’nde danışman olarak çalıştı ve “Yaraya Tuz Basmak”, “Sırtlan Payı” ile “Fena Halde Leman” gibi romanlarını yayımladı.
İstanbul’a taşındıktan sonra Gelişim Yayınları’nda görev alan İlhan, Milliyet, Güneş, Yeni Ortam, Söz, Meydan ve Cumhuriyet gazetelerinde köşe yazarlığı yaptı. Şiir ve roman çalışmalarını gazetecilikle birlikte sürdüren sanatçı, bazı şiirlerini “Beteroğlu” takma adıyla “Yücel” dergisinde okurla buluşturdu.
Romanlarında Türkiye’nin yakın tarihini ele aldı
Attila İlhan’ın romanlarında bireysel hikayeler, Türkiye’nin siyasal ve toplumsal dönüşümleriyle birlikte ele alındı. Yerel ve kırsal yaşamdan kent hayatına uzanan farklı çevreleri anlatılarına taşıyan yazar, Batı kültürünün Türkiye üzerindeki etkilerini de karakterleri ve olay örgüleri üzerinden irdeledi.
“Sokaktaki Adam” ve “Zenciler Birbirine Benzemez” gibi romanlarında tarihsel ve toplumsal meselelere yer veren İlhan, Türkçenin kullanımı ve edebiyatın yönü üzerine tartışmalara da katıldı.
Yazarın “Aynanın İçindekiler” başlıklı roman dizisinde Türkiye’nin yakın tarihindeki siyasi ve toplumsal gelişmeler önemli bir yer tuttu. “Bıçağın Ucu”, “Sırtlan Payı”, “Yaraya Tuz Basmak”, “Dersaadet’te Sabah Ezanları”, “O Karanlıkta Biz”, “Allah’ın Süngüleri-Reis Paşa” ve “Gazi Paşa” dizinin öne çıkan eserleri arasında yer aldı.
Çeviri alanında da çalışan İlhan, Fransız yazar Andre Malraux’nun “Kanton’da İsyan” ve “Umut” adlı eserleriyle Louis Aragon’un “Basel’in Çanları” kitabını Türkçeye kazandırdı. Cumhuriyet gazetesindeki yazıları ve TRT 2’de “Zaman İçinde Yolculuk” başlığıyla yayımlanan programının konuşmalarından derlenen kitapları da okurlarla buluştu.
Edebiyat yaşamı boyunca çeşitli ödüller alan İlhan, “Tutuklunun Günlüğü” adlı kitabıyla Türk Dil Kurumu Şiir Ödülü’nü, “Sırtlan Payı” romanıyla da Yunus Nadi Roman Armağanı’nı kazandı.
Kalp krizi geçiren İlhan’ın sağlık sorunları sonraki yıllarda da devam etti. Usta edebiyatçı, 10 Ekim 2005’te İstanbul’daki evinde geçirdiği kalp krizi sonucu 80 yaşında hayatını kaybetti. İlhan’ın cenazesi Aşiyan Mezarlığı’na defnedildi.
Sanatçının edebiyat alanındaki mirasını yaşatmak amacıyla 2007’de Attila İlhan Bilim Sanat Kültür Vakfı kuruldu. Vakıf, edebiyat alanında verdiği ödüller ve yürüttüğü çalışmalarla yazarın adını yaşatmayı sürdürüyor.
İlhan’ın kaleme aldığı eserler arasında ayrıca şiir dalında “Duvar”, “Sisler Bulvarı”, “Yağmur Kaçağı”, “Ben Sana Mecburum”, “Bela Çiçeği”, “Yasak Sevişmek”, “Tutuklunun Günlüğü”, “Böyle Bir Sevmek”, “Elde Var Hüzün”, “Korkunun Krallığı”, “Ayrılık Sevdaya Dahil” ve “Kimi Sevsem Sensin”, roman dalında “Sokaktaki Adam”, “Zenciler Birbirine Benzemez”, “Aynanın İçindekiler”, “Fena Halde Leman”, senaryo olarak “Yalnızlar Rıhtımı”, “Ateşten Damla”, “Şoför Nebahat”, “Devlerin Öfkesi”, “Rıfat Diye Biri” ve “Ver Elini İstanbul” yer alıyor.
Muhabir: Özlem Limon
